Marc Heemskerk: ‘Beloof niet te veel over het nieuwe pensioenstelsel’
Roel Mehlkopf volgde begin dit jaar de berichtgeving over de Wet toekomst pensioenen en constateerde dat ongeveer zeventig procent daarvan negatief was. Wie alleen de krantenkoppen leest, zou denken dat het vertrouwen onder deelnemers volledig is verdwenen. Maar Heemskerk betwijfelt of dat beeld klopt.
Hij wees op onderzoeken waaruit volgens hem blijkt dat veel mensen tevreden zijn over hun pensioenregeling en dat het vertrouwen in pensioenfondsen is gestegen. Ook in internationale vergelijking zou Nederland er goed voor staan. Zijn punt: kritische berichtgeving verdient aandacht, maar het draait om de ervaring van alle deelnemers.
Een herkenbare basis, een andere verdeling
Waarom was een nieuw pensioenstelsel dan nodig? Heemskerk schetste de spanning die onder het oude stelsel steeds duidelijker werd. We willen een goed pensioen dat jaarlijks stijgt, nooit wordt verlaagd en tegelijk betaalbaar blijft. Door de dalende rente en de stijgende levensverwachting werd die combinatie steeds lastiger waar te maken. Zowel jongeren als ouderen kregen het gevoel dat zij tekortkwamen.
Toch is volgens Heemskerk de basis van het pensioen minder veranderd dan vaak wordt gedacht. Mensen leggen geld in, dat geld wordt belegd en uiteindelijk volgt daar een levenslange uitkering uit. De overstap naar het nieuwe stelsel verandert vooral hoe vermogen en risico’s worden verdeeld en zichtbaar gemaakt. Een deelnemer kan nu zien welk vermogen voor zijn of haar pensioen is opgebouwd. Dat kan helpen om het stelsel beter te begrijpen.
Maar juist die zichtbaarheid kan ook nieuwe vragen oproepen. Zodra een gezamenlijke pensioenpot wordt verdeeld, gaan mensen vergelijken. Krijg ik wel genoeg? Heeft een ander meer gekregen? Volgens Heemskerk ontstaat vertrouwen dan niet vanzelf door steeds gedetailleerder de berekeningen achter die verdeling uit te leggen. De meeste deelnemers zitten niet te wachten op een college over netto profijt of projectierendement.
Zijn advies aan de sector is om helder te maken hoe zorgvuldig de besluiten tot stand komen: via wetgeving, pensioenfondsbesturen, verantwoordingsorganen en toezicht. De berekeningen moeten deugen, maar de uitleg aan deelnemers moet beginnen bij hun vragen.
Koopkrachtbehoud heeft een prijs
Het scherpste deel van Heemskerks betoog ging over indexatie. Ook in het nieuwe stelsel leeft de verwachting dat pensioenen hun koopkracht behouden. Volgens hem dreigt daar opnieuw een kloof tussen verwachting en werkelijkheid.
Een pensioen dat ieder jaar met de prijzen meestijgt, komt niet uit het niets. Heemskerk noemde drie manieren om die stijging mogelijk te maken: meer beleggingsrisico nemen, met een lagere uitkering beginnen zodat er later ruimte is voor verhogingen, of geld tussen generaties herverdelen. Elk van die keuzes heeft een prijs.
Hij besprak verschillende voorstellen om gepensioneerden beter tegen inflatie te beschermen. Die vond hij actuarieel interessant, maar ook ingewikkeld. Vooral bij herverdeling ziet hij een risico voor het vertrouwen. Als de ene groep profiteert en de andere groep betaalt, zullen de mensen die zich benadeeld voelen zich laten horen. Daarmee kan een oplossing voor het koopkrachtvraagstuk een nieuw vertrouwensprobleem scheppen.
Heemskerk betwistte bovendien dat koopkrachtbehoud voor alle gepensioneerden even dringend is. Hij verwees naar onderzoek waaruit volgens hem blijkt dat veel gepensioneerden goed kunnen rondkomen, terwijl mensen met alleen AOW of een zeer klein aanvullend pensioen juist kwetsbaar zijn. Dat is nadrukkelijk zijn interpretatie van de cijfers: de wens om een pensioen jaarlijks te verhogen is begrijpelijk, maar de sector moet eerlijk vertellen wat daarvoor nodig is.
Wat moet een 25-jarige met een pensioenprognose?
Ook de pensioencommunicatie voor jongeren kreeg kritiek. Heemskerk liet zien hoe sterk de voorspelde pensioenuitkering voor een 25-jarige kan uiteenlopen tussen een slecht, gemiddeld en goed scenario. Een kwartaal later kunnen die bedragen alweer anders zijn. Zo’n prognose oogt concreet, terwijl er over tientallen jaren nog bijzonder veel onzeker is.
Volgens Heemskerk heeft een jonge deelnemer vooral behoefte aan een eenvoudiger antwoord: wordt er op dit moment genoeg voor mijn pensioen ingelegd? Hij opperde daarom een ‘pensioenmeter’ op de salarisstrook. Daarop zou in één oogopslag zichtbaar worden of de pensioenbijdrage laag, gemiddeld of hoog is. De salarisstrook wordt immers vaker bekeken dan berichten van het pensioenfonds, stelde hij.
Dat idee was een voorbeeld van zijn bredere pleidooi: geef mensen informatie waarmee ze nu iets kunnen, in plaats van een schijnbaar exact bedrag voor een verre toekomst.
Eenvoud als kracht
Zijn slotboodschap aan actuarissen was helder: beloof niet te veel, houd de uitleg kort en plaats cijfers in hun volledige context. Een verlies op renteafdekking kun je bijvoorbeeld niet presenteren zonder ook te vertellen welke bescherming daar tegenover stond. Pensioen is ingewikkeld genoeg om met losse cijfers een misleidend beeld te creëren.
Daarmee gaf Heemskerk de zaal een opdracht mee die verder gaat dan rekenen. Wie vertrouwen wil verdienen, moet niet alleen kunnen aantonen dat een uitkomst klopt, maar ook eerlijk en begrijpelijk vertellen welke keuzes eraan voorafgaan.
